Risk değerlendirmesi, işyerindeki tehlikelerin tanımlanması, bu tehlikelerden doğabilecek risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması çalışmasıdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 10. maddesi gereğince çalışan sayısına ve tehlike sınıfına bakılmaksızın bütün işyerleri için zorunludur. Bu rehberde yasal çerçeveyi, ekibi, beş aşamayı, doküman içeriğini, yenileme sürelerini ve denetimde karşılaşılan yaptırımları adım adım bulacaksınız.
Risk değerlendirmesi nedir?
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 4. maddesi risk değerlendirmesini şöyle tanımlar: işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmalardır.
Tanımın içindeki üç kavramı ayırmak, sürecin tamamını anlamayı kolaylaştırır.
Tehlike
İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar verme potansiyelidir. Merdiven boşluğunun korkuluksuz olması bir tehlikedir.
Risk
Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonucun meydana gelme ihtimalidir. O boşluktan düşme ihtimali risktir.
Kabul edilebilir risk seviyesi
Yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına uygun, kayıp veya yaralanma oluşturmayacak risk seviyesidir. Kontrol tedbirlerinin hedefi bu seviyedir.
Risk değerlendirmesi hangi işyerlerinde zorunludur?
Yönetmelik, 6331 sayılı Kanun kapsamındaki bütün işyerlerini kapsar. Burada çalışan sayısı sınırı ya da tehlike sınıfı ayrımı yoktur. Tek çalışanı bulunan az tehlikeli bir büro da, üç yüz çalışanlı çok tehlikeli bir tesis de risk değerlendirmesi yaptırmak zorundadır.
Yönetmeliğin 5. maddesi yükümlülüğü işverene verir. İşveren risk değerlendirmesini kendisi yapar ya da yaptırır. Aynı maddenin ikinci fıkrası önemli bir uyarı içerir: risk değerlendirmesinin yapılmış olması, işverenin işyerinde iş sağlığı ve güvenliğini sağlama yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Yani doküman tek başına koruma sağlamaz, uygulanması gerekir.
İşyerinizin tehlike sınıfını bilmiyorsanız tehlike sınıfı hesaplama aracını kullanabilir, NACE koduna göre tam listeyi tehlike sınıfları listesinden görebilirsiniz. Tehlike sınıfı yalnızca yenileme süresini değil, uzman ve hekim görevlendirme sürelerini de belirler.
Risk değerlendirmesini kim yapar? Ekip kimlerden oluşur?
Risk değerlendirmesi tek kişinin masa başında hazırladığı bir belge değildir. Yönetmeliğin 6. maddesi ekibi tek tek sayar.
| Ekip üyesi | Süreçteki rolü |
|---|---|
| İşveren veya işveren vekili | Ekibi kurar, kaynak ayırır, kontrol tedbirlerini uygulamaya koyar. |
| İş güvenliği uzmanı | Tehlike tanımlama ve risk analizi yöntemini yürütür, teknik tedbirleri önerir. |
| İşyeri hekimi | Sağlık gözetimi kayıtları, maruziyet ve meslek hastalığı riskleri tarafını değerlendirir. |
| Çalışan temsilcileri | Sahadaki gerçek çalışma koşullarını ve çalışan görüşlerini sürece taşır. |
| Destek elemanları | Acil durum, ilk yardım ve yangınla mücadele tarafındaki bilgiyi aktarır. |
| Bilgi sahibi çalışanlar | Bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenir, mevcut ve muhtemel tehlike kaynaklarını anlatır. |
İşveren, ihtiyaç duyduğunda bu ekibe destek olmak üzere işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan hizmet alabilir. Uygulamada ortak sağlık ve güvenlik birimleri bu noktada devreye girer. Koordinasyonu işveren yürütebileceği gibi, ekip içinden görevlendireceği bir kişi de yürütebilir.
Görevlendirme sürelerini merak ediyorsanız iş güvenliği uzmanı çalışma süresi ve işyeri hekimi çalışma süresi hesaplama araçlarını kullanabilirsiniz.
Risk değerlendirmesi nasıl yapılır? Beş aşama
Yönetmeliğin 7. maddesi süreci beş aşamada tanımlar. Aşamalar, işyerinin tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere sırayla izlenir.
- Tehlikeleri tanımlama. Bina, faaliyet, ekipman, kullanılan madde, organizasyon ve kayıtlar üzerinden işyerindeki bütün tehlike kaynakları çıkarılır.
- Riskleri belirleme ve analiz etme. Her tehlike ayrı ayrı ele alınır. Riskin hangi sıklıkta oluşabileceği, kimlerin ne şekilde ve hangi şiddette zarar görebileceği belirlenir.
- Risk kontrol tedbirlerini kararlaştırma. Riskin tamamen ortadan kaldırılması hedeflenir. Mümkün değilse kabul edilebilir seviyeye indirilir.
- Dokümantasyon. Yapılan çalışma, yönetmelikte sayılan asgari başlıkları kapsayacak şekilde yazılı hâle getirilir.
- Güncelleme ve gerektiğinde yenileme. Uygulamalar izlenir, süre dolduğunda ya da belirli olaylar gerçekleştiğinde çalışma yenilenir.
İşyerinde birbirinden farklı işlerin yürütüldüğü bölümler varsa tehlike tanımlama ve risk analizi her bölüm için ayrı ayrı tekrarlanır. Analiz bölüm bölüm yapıldığında bölümlerin birbirini etkileme durumu da dikkate alınarak sonuç bütün olarak değerlendirilir.
Tehlikeler tanımlanırken hangi bilgiler toplanır?
Yönetmeliğin 8. maddesi, asgari olarak toplanacak bilgileri tek tek sayar. Uygulamada bu liste, risk değerlendirmesinin sahaya ne kadar indiğini gösteren en iyi ölçüttür.
- İşyeri bina ve eklentileri, yürütülen faaliyetler, üretim süreç ve teknikleri
- İş ekipmanları, kullanılan maddeler, artık ve atıklarla ilgili işlemler
- Organizasyon ve hiyerarşik yapı, görev, yetki ve sorumluluklar
- Çalışanların tecrübe ve düşünceleri, eğitim, yaş, cinsiyet bilgileri ve sağlık gözetimi kayıtları
- Genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar
- İşyerinin teftiş sonuçları, meslek hastalığı kayıtları, iş kazası kayıtları, ramak kala olay kayıtları
- Malzeme güvenlik bilgi formları, ortam ve kişisel maruziyet düzeyi ölçüm sonuçları
- Varsa daha önce yapılmış risk değerlendirmesi çalışmaları ve acil durum planları
- Sağlık ve güvenlik planı ile patlamadan korunma dokümanı gibi belirli işyerlerinde hazırlanan dokümanlar
Toplanan bilgiler ışığında fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikososyal ve ergonomik tehlike kaynakları belirlenir. Bu kaynaklarla ilgili işyerinde daha önce ölçüm, inceleme veya araştırma yapılmamışsa, maruziyet seviyelerini belirlemek amacıyla gerekli bütün ölçüm ve incelemeler yapılır. Ortam ölçümü olmadan hazırlanan bir risk değerlendirmesi, gürültü ya da kimyasal maruziyeti bulunan bir işyerinde eksik sayılır.
Acil durum tarafındaki yükümlülükler için acil durum yönetimi sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Riskler nasıl belirlenir ve analiz edilir?
Tespit edilen tehlikelerin her biri ayrı ayrı ele alınır. Her tehlike için şu dört soru cevaplanır: risk hangi sıklıkta oluşabilir, kimler zarar görebilir, neler zarar görebilir, zarar hangi şiddette olur. Bu belirleme yapılırken işyerinde hâlihazırda uygulanan kontrol tedbirlerinin etkisi de hesaba katılır.
Yönetmelik tek bir analiz yöntemi dayatmaz. 9. maddeye göre riskler; işletmenin faaliyetine ilişkin özellikleri, tehlikelerin nitelikleri ve işyerinin kısıtları gibi faktörler ya da ulusal veya uluslararası standartlar esas alınarak seçilen yöntemlerden biri veya birkaçı bir arada kullanılarak analiz edilir. Yöntem seçimi, işyerinin büyüklüğüne ve risklerin karmaşıklığına göre değişir.
Risk kontrol adımları nelerdir?
Yönetmeliğin 10. maddesi kontrol sürecini dört adımda kurar.
| Adım | Ne yapılır |
|---|---|
| Planlama | Etki ve önem sırasına dizilmiş risklerin kontrolü için plan hazırlanır. |
| Tedbirlerin kararlaştırılması | Önce tehlike kaynağı ortadan kaldırılır. Mümkün değilse tehlikeli olan, daha az tehlikeli olanla değiştirilir. O da mümkün değilse riskle kaynağında mücadele edilir. |
| Tedbirlerin uygulanması | İş ve işlem basamakları, işlemi yapacak kişi ya da bölüm, sorumlu kişi, başlama ve bitiş tarihi yazılır. Plan işverence uygulamaya konur. |
| Uygulamaların izlenmesi | Plan düzenli olarak izlenir ve denetlenir. Aksayan yönler tespit edilerek düzeltici ve önleyici işlemler tamamlanır. |
İki kural bu adımların üzerinde durur. Birincisi, toplu korunma önlemlerine kişisel korunma önlemlerine göre öncelik verilir. Yani baret dağıtmadan önce yükün baş hizasından geçmesini engelleyecek düzenleme aranır. İkincisi, uygulanacak önlem yeni riskler doğurmamalıdır.
Kontrol tedbirleri hayata geçirildikten sonra risk seviyesi yeniden ölçülür. Yeni seviye hâlâ kabul edilebilir seviyenin üzerindeyse adımlar baştan tekrarlanır. Ekibin bu döngüyü nasıl yürüteceğini risk değerlendirme eğitimi kapsamında ele alıyoruz.
Risk değerlendirmesi raporunda neler yer almak zorunda?
Yönetmeliğin 11. maddesi dokümanın asgari içeriğini belirler. Denetimde bu başlıklardan biri eksikse doküman yetersiz sayılabilir.
- İşyerinin unvanı, adresi ve işverenin adı
- Çalışmayı gerçekleştiren kişilerin isim ve unvanları, iş güvenliği uzmanı ile işyeri hekimi olanların Bakanlıkça verilmiş belge bilgileri
- Gerçekleştirildiği tarih ve geçerlilik tarihi
- Farklı bölümler için ayrı ayrı yapılmışsa her bölümün adı
- Belirlenen tehlike kaynakları ile tehlikeler
- Tespit edilen riskler ve analizde kullanılan yöntem veya yöntemler
- Risklerin önem ve öncelik sırasını da içeren analiz sonuçları
- Düzeltici ve önleyici kontrol tedbirleri, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasında tespit edilen risk seviyesi
Doküman sayfaları numaralandırılır. Çalışmayı gerçekleştiren kişiler her sayfayı paraflar, son sayfayı imzalar ve doküman işyerinde saklanır. Elektronik ortamda hazırlanıp arşivlenmesi mümkündür.
Risk değerlendirmesi örneği nasıl görünür?
Aşağıdaki tablo, tek bir tehlike kaleminin dokümanda nasıl yer aldığını gösterir. Gerçek bir risk değerlendirmesinde her tehlike için bu satırın tamamı doldurulur ve satırlar risk seviyesine göre yüksekten düşüğe sıralanır.
| Alan | Örnek kayıt |
|---|---|
| Bölüm | Depo, raf alanı |
| Tehlike kaynağı | Forklift ile yaya trafiğinin aynı koridoru kullanması |
| Tehlike | Araç ile çalışan arasında çarpışma potansiyeli |
| Risk | Çarpma sonucu yaralanma ya da ölüm |
| Etkilenenler | Depo çalışanları, ziyaretçiler, alt işveren personeli |
| Mevcut tedbir | Zeminde yaya çizgisi bulunuyor, ayrı geçiş yok |
| Kontrol tedbiri | Yaya yolunun bariyerle fiziksel olarak ayrılması, kör noktalara ayna, forklift hız sınırlayıcı |
| Sorumlu ve termin | Depo müdürü, 45 gün |
| Tedbir sonrası seviye | Kabul edilebilir seviyeye indi |
Tablodaki iki sütun çoğu dokümanda eksik kalır: sorumlu ile termin tarihi ve tedbir sonrası yeniden ölçülen risk seviyesi. Yönetmeliğin 10. ve 11. maddeleri her ikisini de arar.
Az çalışanı olan işyerlerinde risk değerlendirmesi nasıl yapılır?
Çalışan sayısı az olan işyerlerinde de yükümlülük aynıdır, ancak kapsam işyerinin gerçek faaliyetiyle sınırlıdır. Üç kişilik bir muhasebe bürosunda ergonomi, elektrik tesisatı, aydınlatma, acil çıkış ve yangın tarafı öne çıkar. Aynı büyüklükteki bir metal atölyesinde ise makine koruyucuları, kaynak dumanı, gürültü ve el aletleri belirleyici olur.
Küçük işyerlerinde en sık görülen iki hata şudur. Birincisi, internetten indirilen hazır bir şablonun işyerinin adı değiştirilerek kullanılmasıdır. Böyle bir doküman işyerinin gerçek tehlikelerini içermediği için denetimde de, kaza sonrası incelemede de geçersiz sayılır. İkincisi, dokümanın hazırlanıp dosyaya kaldırılması ve kontrol tedbirlerinin hiç uygulanmamasıdır.
Elliden az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerinde işverenin eğitim alarak bazı İSG hizmetlerini kendisinin yürütebildiği bir düzenleme bulunur. Bu durumda da risk değerlendirmesi yükümlülüğü ortadan kalkmaz, yalnızca kimin yürüteceği değişir. Kendi işyeriniz için doğru kurgunun ne olduğunu OSGB hizmetlerimiz sayfasından ya da İSG danışmanlığı başlığı altından değerlendirebilirsiniz.
Risk değerlendirmesi kaç yılda bir yenilenir?
Yenileme süresi işyerinin tehlike sınıfına göre değişir.
| Tehlike sınıfı | En geç yenileme süresi |
|---|---|
| Çok tehlikeli | 2 yıl |
| Tehlikeli | 4 yıl |
| Az tehlikeli | 6 yıl |
Bu süreler üst sınırdır. İşyerinde aşağıdaki durumlardan biri gerçekleşirse süre dolmasa da risk değerlendirmesi tamamen veya kısmen yenilenir. Kısmi yenileme, yeni riskin işyerinin tamamını mı yoksa bir bölümünü mü etkilediğine göre belirlenir.
- İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması
- Uygulanan teknolojide, kullanılan madde ve ekipmanlarda değişiklik olması
- Üretim yönteminin değişmesi
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay meydana gelmesi
- Çalışma ortamına ait sınır değerlerde mevzuat değişikliği olması
- Ortam ölçümü ve sağlık gözetimi sonuçlarına göre gerekli görülmesi
- İşyeri dışından kaynaklanan ve işyerini etkileyebilecek yeni bir tehlikenin ortaya çıkması
Alt işveren ve ortak çalışma alanlarında risk değerlendirmesi nasıl yapılır?
Aynı çalışma alanını birden fazla işveren paylaşıyorsa, her işveren diğerlerinin yürüttüğü işleri de göz önünde bulundurarak ayrı ayrı risk değerlendirmesi yapar. İşverenler çalışmalarını koordinasyon içinde yürütür, tespit edilen riskler konusunda birbirlerini ve çalışan temsilcilerini bilgilendirir.
Asıl işveren ve alt işveren ilişkisi bulunan işyerlerinde kural şudur: her alt işveren kendi işiyle ilgili risk değerlendirmesini yapar veya yaptırır ve bir nüshasını asıl işverene verir. Asıl işveren, alt işverenin ihtiyaç duyduğu bilgi ve belgeleri sağlar, çalışmaları denetler ve koordine eder. Ardından bu çalışmaları kendi çalışmasıyla bütünleştirir, kontrol tedbirlerinin uygulanıp uygulanmadığını izler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar.
İş merkezi, iş hanı, sanayi bölgesi veya site gibi birden fazla işyerinin bulunduğu yerlerde koordinasyonu yönetim yürütür. Yönetim, diğer işyerlerini etkileyecek tehlikeler konusunda ilgili işverenleri uyarır ve uyarılara uymayan işverenleri Bakanlığa bildirir.
Risk değerlendirmesi yapılmazsa ceza ne kadar?
Risk değerlendirmesi yapmamak ya da güncellememek, 6331 sayılı Kanun'un 26. maddesi uyarınca idari para cezası gerektirir. 2026 yılı için ilk tespitte uygulanan tutar bandı ile aykırılığın devamı hâlinde her ay tekrar eden tutar bandı farklıdır. Tutar, çalışan sayısına ve tehlike sınıfına göre katsayıyla artar.
Buradaki en kritik nokta cezanın büyüklüğü değil, tekrar etmesidir. Aykırılık giderilmediği sürece yaptırım her ay yeniden uygulanır. Güncel tutarları ve katsayı tablosunu 2026 İSG cezaları yazımızda tablo hâlinde bulabilirsiniz.
Cezanın ötesinde bir sonuç daha vardır. İş kazası sonrası açılan davalarda risk değerlendirmesinin varlığı, güncelliği ve kazaya konu tehlikeyi kapsayıp kapsamadığı incelenir. Kazaya yol açan tehlike dokümanda hiç yer almıyorsa, işverenin kusur oranı bu tespit üzerinden değerlendirilir.
Risk değerlendirmesi ile risk analizi aynı şey mi?
Günlük kullanımda iki terim birbirinin yerine kullanılır, ancak mevzuattaki karşılıkları farklıdır. Risk analizi, risk değerlendirmesinin içindeki bir aşamadır. Yönetmeliğin resmî adı "İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği"dir ve süreci beş aşamalı bütün olarak tanımlar. Risk analizi ise bu bütünün ikinci aşamasıdır: risklerin belirlenmesi ve derecelendirilmesi.
Pratik sonucu şudur: denetimde istenen belge risk analizi raporu değil, yönetmeliğin 11. maddesindeki başlıkları taşıyan risk değerlendirmesi dokümanıdır. Yalnızca risk puanları içeren bir tablo, kontrol tedbirleri ve sorumlu-tarih bilgileri olmadan yeterli sayılmaz.
İSG terimlerinin tam karşılıkları için iş sağlığı ve güvenliği terimleri sözlüğüne bakabilirsiniz.
Profesyonel Destek Alın
İş güvenliği ve sağlığı konusunda uzman desteğine mi ihtiyacınız var? Artı Danışmanlık olarak yanınızdayız.
Bize Ulaşın →
